Het was even schrikken.

Ik liep loop over een smal tuinpad. Op de grond lag iets verontrustends. Reflexmatig deinsde ik terug. Een paar exotische ogen staarden me aan. Een slang, dat was mijn eerste reactie. Maar direct verwierp ik deze gedachte als een onmogelijkheid. Voorzichtig boog ik me voorover. Nee, inderdaad, geen slang, maar wat dan wel? Een rups? Maar zó groot? Het dier was zeker acht centimeter lang. En wat doe je dan als modern mens, oog in oog staand met een biologisch vraagteken? Je pakt je telefoon en opent de app Obsidentify. Om meer contrast te creëren manoeuvreerde ik het beestje met een stokje (je weet maar nooit) op een groot groen blad en maakte een foto, die ik invoerde in de app. De uitslag volgde per kerende post en was voor honderd procent zeker: de rups van een nachtvlinder met de prachtige naam Groot Avondrood.

Ik posteerde me bij de vindplaats en wachtte af. Na een tijdje leek het wezentje te ontspannen want een smalle, spits toelopende kop, ogend als een klein slurfje, kwam vanonder de nepogen voorzichtig naar buiten. Met mijn stokje tikte ik zachtjes tegen het achterlijf. De kop verdween weer naar binnen en tegelijkertijd zwollen de erachter liggende segmenten op, waardoor de nepogen groter leken te worden en intenser van uitdrukking. En weer kreeg ik de indruk van een kleine, agressief ogende slang.

Thuis dook ik de boeken in. Het eerste wat ik las: de vlinder komt in Nederland algemeen voor. Dat soort zinnetjes zijn altijd frustrerend, want blijkbaar heb ik jarenlang iets doodgewoons gemist. Is mijn soortenkennis dan zó gebrekkig? Maar helemaal gek was mijn onwetendheid ook weer niet, als je weet hoeveel soorten nachtvlinders er in Nederland voorkomen, zo’n 2500. En die leiden vaak een verborgen en letterlijk duister leven. Je moet echt moeite doen om ze te ontmoeten.

Ik bekeek een reeks foto’s van het volwassen stadium. Ja, deze vlinder heb ik ooit wel eens gezien, maar nooit exact. Het is een beetje zoals met ijsvogeltjes, die je meestal in het voorbijgaan ziet, als kleurrijke, kortstondige strepen in de lucht. En hoe langer ik naar de foto’s keek, des te meer raakte ik onder de indruk van dit wonderlijk ogende wezentje met al die atypische kleuren. Er zit mat olijfgroen in, vaalgeel en zuurstokroze, gerangschikt in fraaie en subtiele patronen. Het zijn, antropomorf gedacht, een beetje zoete, fondante, licht-kitscherige kleuren die je, inderdaad, aan avondrood doen denken. En steeds meer feiten vielen in mijn schoot. Want zo gaat dat met waarnemen: het versterkt zichzelf. Op het elfde segment van de rups blijkt een kleine hoorn te zitten. Die blijkt, bij nader inzien, ook zichtbaar te zijn op de foto die ik maakte van mijn rups. En nog zoiets: de vlinder kan in het donker ultraviolet, geel en blauw waarnemen. Die Avondrood is een wonderbaarlijk vat vol kleuren!

Elpenor

Mooi is ook de officiële Latijnse naam van het Avondrood: Deilephila elpenor. Het eerste deel van de naam heeft een logische betekenis: ‘deile’ refereert aan ‘avond’ en ‘phila’ betekent zoiets als ‘gericht zijn op’. Kortom, deze vlinder is een ‘liefhebber van de avond’ en dat is, voor een nachtvlinder, nogal een open deur. Maar het tweede deel van de naam, ‘elpenor’, is uniek en legt een oud, klassiek verhaal bloot. De grote natuurkenner Carolus Linnaeus is verantwoordelijk voor dit deel van de naam, waarvoor hij koos in 1758. Zoals vaker bij Linnaeus putte hij, om namen te verzinnen, uit oude verhalen, zoals de Metamorfosen van Ovidius of, zoals in dit geval, de Odyssee van Homerus. 

Elpenor was één van de lotgenoten van Odysseus tijdens de reis naar het mythische eiland Ithaka. Onderweg kwamen ze aan bij de tovenares Circe, die hen in varkens veranderde. Zou Linnaeus dit gegeven misschien hebben gebruikt bij de naamkeuze? Want met een beetje goede wil lijkt het voorste deel van de rups, met uitgetrokken kop tenminste, een beetje op de kop van een varken. Maar waarom koos hij dan voor Elpenor? De andere reisgenoten werden toch ook in varkens veranderd? Logischer lijkt de volgende verklaring. Nadat de reisgenoten weer in mensen waren terugveranderd viel Elpenor na een feest dronken in een diepe slaap, liggend op het dak van een huis. Maar daar rolde hij vanaf, viel onfortuinlijk en stierf. Dit gegeven lijkt op de kenmerkende schrikreactie die de rupsen van het Avondrood vertonen. Bij aanraking laten ze zich namelijk vallen en blijven, met ingetrokken kop, voor dood liggen. Als je dit weet, zie je Linnaeus bijna naast je zitten, ook oog in oog met een gevallen rups. Natuurlijk koos hij, zoekend naar een geschikte naam, voor die domme, logge, van het dak vallende Elpenor!

Mimicry

En dan die angstaanjagende nepogen. Fascinerende structuren zijn dat! Je kunt er eindeloos naar blijven kijken. We kennen ze ook van de meer algemeen bekende dagvlinders, zoals de dagpauwoog. Er bestaat in de biologie een speciaal woord voor het imiteren van andere levende wezens: mimicry. Een vorm van bedrog in de natuur, ontwikkeld om vijanden af te schrikken of prooien te lokken. Denk aan insecten die eruitzien als bladeren, takjes of doorns. Of ongevaarlijke dieren die lijken op stekende dieren, zoals bepaalde zweefvliegen op wespen. Er zijn zelfs planten die complete dieren imiteren, zoals de bloemen van (spiegel)orchideeën die op vrouwtjesinsecten lijken. Soms oogt de natuur als een grillig spel, een pandemonium van bedrog, imitatie en camouflage, van verleiding en misleiding.

Er bestaan diverse rationele verklaringen voor het fenomeen mimicry, maar die bevredigen me nooit helemaal. Het lijkt alsof de bonte werkelijkheid te complex is voor de ons beschikbare taal. Wat overblijft is het pure, raadselachtige fenomeen als zodanig, en de schoonheid ervan. Maar nu, laat ik eerlijk zijn, begeef ik me op lastig terrein. Want biologen hebben een wringende relatie met het begrip schoonheid. Ze praten er niet graag over. Haarscherp herinner ik me nog hoe ik als naïeve, eerstejaars biologiestudent voor het eerst hiermee werd geconfronteerd.

We kregen een rondleiding door de collectie van het voormalig Zoölogisch Laboratorium in Amsterdam, toen nog gevestigd in één van de historische panden van het Artis-complex (later verplaatst naar Naturalis in Leiden). Ik zie de medewerker die ons rondleidde nog voor me. Lade na lade trok hij voor ons open. Een myriade van vormen kwam ons tegemoet. Slakkenhuisjes, schelpen, insecten en nog eens insecten. En toen trok hij een lade open met opgeprikte vlinders. Direct werd mijn blik gezogen naar een dagpauwoog en verzuchtend flapte ik eruit: ‘Wat mooi!’. De medewerker leek als door een wesp gestoken en keek me indringend aan. Met een scherp en vermanend stemgeluid, dat ik nu nog hoor, zei hij: ‘Schoonheid bestaat niet in de natuur. Schoonheid bestaat alleen in jou. Schoonheid is geen doel van de evolutie, maar een toevallig bijproduct ervan.’

Ik voelde me voor schut gezet. Blijkbaar bezat ik een kinderlijke opvatting over de natuur. Met een paar woorden werd ik hardhandig ingewijd in de volwassen, rationele wereld van de wetenschap. Mijn schoonheidservaringen schrompelden ineen tot futiele, zoete, romantische, subjectieve jeugdherinneringen. Ja, schoonheid is een lastig, bijna controversieel begrip waar veel over is geschreven. Vaak overheersen de nuchtere verklaringen. Schoonheidgevoelens zouden gebaseerd zijn op gezichtsbedrog. Of slechts een kwestie van smaak of persoonlijke voorkeur. Het heeft me jaren gekost om te accepteren dat schoonheid er gewoon mag zijn, als een misschien wel zelfstandig principe dat via ons gevoel binnen kan komen en ons zo de mogelijkheid biedt een relatie met de wereld te leggen. Ik durf het inmiddels te zeggen: schoonheid ís er gewoon en kan ons op het spoor zetten van onbekende werelden en de ermee samenhangende verhalen.

Ik blader door mijn aloude vlindergids. De vormenrijkdom die ik erin aantref is overstelpend, de fantasie tartend. Avondrood is maar één voorbeeld uit een schijnbaar oneindige reeks. Hardop lees ik de Nederlandse namen van een aantal nachtvlinders. Bijna klinken ze als mantrams voor de biodiversiteit: Rood Weeskind, Roesje, Gestreepte Goudspanner, Witte Tijger, Wapendrager, Appeltak, Lieveling … 

De wachtrij voor de klantenservice is lang. Ter compensatie klinkt door de telefoon een geruststellend muziekje. Maar de rij krimpt nauwelijks. Om de tijd te doden pak ik een wit vel papier en een potlood. Laat ik maar iets gaan natekenen. Ik kies voor het nietapparaat dat voor me op het bureau staat. Ik til het potlood op. Maar als de punt het papier raakt, en een wiebelige stip zet, net naast het midden, hoor ik een ingesprektoon. En de lijn wordt verbroken.

Ik laat de telefoon de telefoon en kijk naar het papier voor me. Het minimalistische beeld met die slordige stip fascineert. Het is alsof ik naar vers gevallen sneeuw kijk, met slechts een enkele voetstap erin. De aarde eronder, beladen met daden en dingen, is onzichtbaar. Tabula rasa. Onbeschreven blad. Schone lei. Nieuwe ronde, nieuwe kansen. We verlangen er allemaal wel eens naar, zeker zo aan het begin van het nieuwe jaar.

Een paar dagen later loop ik door het centrum van Haarlem, om wat boodschappen te doen. Ik doorkruis de Grote Markt, die gedomineerd wordt door de laatmiddeleeuwse Grote of St.-Bavokerk. Op dat moment schiet, ogenschijnlijk uit het niets, dat witte-vel-met-stip in mijn gedachten. Ja, het zou toch wel mooi zijn, weer eens een dik pak sneeuw, op dit plein, op de straten, de daken. Alles voor even verstopt onder een maagdelijk witte laag. Maar zonder sneeuw lukt dat ook, bedenk ik me, met verbeeldingskracht, die sterker is dan zwaartekracht. Ik maak een pas op de plaats en verwijder alles om me heen. Weg de kerk, de andere monumentale gebouwen, de klinkers onder mijn voeten, de gezellige drukte, de passanten. Ik vermorzel de tijd en visualiseer het nog onbetreden oerlandschap dat hier ooit lag, na de laatste ijstijd. Getijden en golven zetten toen een aantal strandwallen af, parallel lopend aan de kust. Daartussenin hoopte zich het smeltwater van de gletsjers op. Een moerassig veengebied ontstond. De strandwallen waren de ideale plekken om je te vestigen, want ze lagen hoger en waren steviger dan de omringende, nattige bodems. Het is geen toeval dat het oudste deel van de stad juist hier ligt, op het zand van de strandwal. Probeer je eens de pioniers voor te stellen die in zo’n onontgonnen gebied wilden gaan wonen. Hoe situeerden ze de eerste huizen, de kerk? In welke richting zetten ze die neer? Staande voor dat witte, nog niet aangeraakte vel, tekenden ze de eerste lijnen die ook nu nog in het stratenplan traceerbaar zijn. 

Ik kijk naar het kerkgebouw tegenover me. Hoewel ik er een weekje geleden ook al was, kan ik het niet nalaten om weer naar binnen te gaan. Even weer een paar rondjes lopen. Die boodschappen kunnen wel wachten. En dan is er het moment dat nooit verveelt. Je duwt de hoge deuren open en de ruimte ontvouwt zich. Je blik golft de verte in, de hoogte in. Eerst loop ik dan altijd naar de meest westelijke punt, naar het imposante Müller-orgel (waar ooit de tienjarige Mozart op speelde). Van daaruit loop ik dan naar de andere kant en overzie het oerbeeld van de ruimte, geplaatst op de richtingsas oost-west, zoals toen bij veel kerken gebruikelijk was. Want in het oosten komt de zon op, en de zon is symbool voor Christus. Ex oriente lux. Uit het oosten komt het licht. Daarom plaats je juist aan die zijde de heiligste plek van de kerk, het altaar.

Ik start mijn eerste rondje. Ja, je kunt neutraal naar zo’n ruimte kijken, zonder voorkennis of oordeel. Naar de hoogte van de pilaren, de verhoudingen van koor en schip, de constructie van de spitsbogen. Maar eigenlijk is het onmogelijk om het daarbij te laten. Want je weet dat dit geen neutraal gebouw is. Vooral de Reformatie uit de zestiende eeuw, met de gewelddadige Beeldenstorm uit 1566 als markant punt daarbinnen, heeft het gebouw sterk beïnvloed. Katholicisme poolde om naar protestantisme. De erediensten verschoven van het oostelijk gelegen koor naar het westelijk gelegen schip. Anticiperend op de Beeldenstorm, die zich in korte tijd over de Lage Landen verspreidde, werd preventief van alles uit de kerk gehaald: schilderijen, heiligenbeelden, crucifixen, de tientallen altaren. Nee, dit gebouw is geen onbevlekt wit vel, al heeft men, na de Beeldenstorm, dit wel willen suggereren door de muren en pilaren letterlijk wit te schilderen. Weg met dat beladen, katholieke verleden. Een nieuwe, protestantse versie van het christendom kreeg vorm, met meer nadruk op het woord en niet op het (uiterlijke) beeld. Ik moet denken aan de uitdrukking van kunstenaar Armando (1929-2018), ‘schuldig landschap’. Hij bedoelde daarmee een mooi en lieflijk landschap waar in het verleden beladen gebeurtenissen hebben plaatsgevonden, onzichtbaar voor het huidige oog. In deze kerk is ruim zes eeuwen lang op het witte papier getekend, gekrast, gegumd, opnieuw getekend, weer gegumd. In onze tijd zijn er nog maar weinig onschuldige plekken. Daarom verlangen we zo naar die laag verse, knisperende, onbetreden sneeuw.

Tweede rondje. Ik stop even bij het koorhek met dat prachtige vlechtwerk, zo’n vijfhonderd jaar geleden gemaakt door de Vlaamse kopergieter Jan Fierens. Wat een vakman moet dat geweest zijn! Onderaan het hek, vlak boven de grond, is over de volle breedte een serie panelen te zien, houtsnijwerken die wonderlijke creaturen uitbeelden. Je ziet een bonte, bijna carnavaleske optocht van dieren en fantasiefiguren, die in de late middeleeuwen vaker te zien zijn. Er zijn griffioenen, hybride wezens met leeuwenlichamen en adelaarskoppen. Of wildemannen en wildevrouwen die leven in het grensgebied tussen ongetemde natuur en civilisatie. Het meest intrigerend vind ik de zogenaamde pilaarbijter. Hij (of zij: er hangt ook een vrouwelijke versie aan het koorhek) houdt een rozenkrans vast en bijt met de buitenproportionele tanden venijnig in een kerkpilaar. Lange tijd vond ik het maar een raar, niet te peilen personage. Maar daar ben ik anders over gaan denken, toen ik de betekenis en context ervan leerde kennen. En de pilaarbijter heeft ook nog een link met dat sneeuwwitte papier …

Derde rondje. Ik zie dat er inmiddels iemand gebukt voor de pilaarbijter staat. Het is een man van een jaar of vijftig. Hij maakt foto’s met zijn telefoon. Ik loop in zijn richting. Als ik vlakbij ben, draait hij zich naar me toe en wijst naar het houtsnijwerk: ‘Weet u misschien wie dit is?’ Met kerende post antwoord ik: ‘Een pilaarbijter!’ Ik merk dat ik het lekker vind om zo’n ongewoon, bijna uitgestorven woord uit te spreken. En hij vraagt, nog even nieuwsgierig: ‘En wat mag dat woord dan wel betekenen?’

Ik weet nog precies wanneer ik er voor het eerst over hoorde, jaren geleden. Ik was in de kerk en stond net zo voorovergebogen bij de pilaarbijter, als de man nu. Een vrouw liep spontaan op me af en onthulde het woord. Ik voelde verbazing, want hoe vaak gebeurt het nou dat je als volwassene een nieuw woord leert in je moedertaal? Thuis zocht ik het op in mijn goeie ouwe Dikke Van Dale, dat weet ik ook nog. Het stond erin: ‘Iemand die overdreven druk naar de kerk loopt, een schijnheilige, een femelaar’. En zo viel ik van het ene in het andere mij onbekende woord: ‘Femelaar’. Dikke Van Dale verklaart dit in de vorm van een schitterend, barok zinnetje: ‘Een zoetsappige zeurkous, een kwezel die temend spreekt’. Nóg eens twee nieuwe woorden vielen me zo toe! Van Dale noemt een ‘kwezel’ een ‘overdreven vroom persoon’. En ‘temen’ is spreken op ‘zeurderige toon’. Als je al deze verklaringen leest, dan zie je de pilaarbijter concreet voor je staan: een irritant, fanatiek, intelligent, schijnheilig, zeurderig pratend personage. En met zo iemand wil je niet geassocieerd worden, helemaal niet eeuwen terug. Want als je dan een pilaarbijter was, liep je de kans een zondebok van je gemeenschap te worden. 

De man maakt nog een paar foto’s en uit nogmaals zijn fascinatie. ‘Ik kan zijn tanden bijna horen krassen op het steen. En kijk eens naar die gluiperige blik in zijn ogen. Het lijkt wel alsof hij bang is om betrapt te worden.’ Terwijl hij dit zegt, kijkt hij me indringend aan, en dat voelt ongemakkelijk, alsof hij door me heen kan kijken. 

Ik maak mijn laatste rondje af. En als je zo slentert, van de buitenwereld afgesloten, in die hoge, stille, schuldige ruimte met dat gedempte licht, dan ga je als vanzelf mijmeren. Ja, een wonder is het eigenlijk dat de pilaarbijter, en die andere mythologische, heidens ogende figuren, de Beeldenstorm hebben overleefd. Vielen ze misschien niet op tussen het grotere, meer expliciete religieuze werk? Of overleefde de pilaarbijter omdat hij een universeel herkenbaar archetype is, los van of je nu katholiek bent of protestants, of wat dan ook. Ik voel het meest voor de laatste optie want die femelaar ervaar ik, ook nu nog, als een actueel personage. Als je zijn negatieve uitstraling binnenstebuiten stulpt, dan kun je het gevoel krijgen dat hij meer is dan alleen een koddig figuurtje dat schijnheiligen buiten de kerk moet houden. Voor mij werkt hij ook als een spiegel, een aanzet tot introspectie, tot eerlijk zijn tegenover mezelf. In onze tijd, losgehaald uit de oude religieuze context, bijt hij niet alleen in kerkpilaren, maar stelt ook kritische vragen over harde standpunten, onwrikbare overtuigingen en ongefundeerde aannames. Hij daagt uit om na te denken, van perspectief te wisselen, jezelf te fileren. Doe je de dingen alleen maar voor de uiterlijke schijn? Ben je authentiek of veins je een façade? Als een sneeuwmannetje legt de pilaarbijter een witte laag over je premissen en knaagt subtiel aan je geweten.

Als paddenstoelen rijzen ze uit de grond: datacentra. Overal verschijnen de reusachtige, blokvormige schoenendozen, anoniem ogend door het geringe aantal ramen en de hoge hekken die eromheen zijn geplaatst. Een grote aanjager van deze bouwwoede is de explosieve groei van kunstmatige intelligentie, of, zoals we tegenwoordig meestal zeggen: AI. 

Zijdelings heb ik het bouwproces van één zo’n datacentrum kunnen volgen, in Halfweg, halverwege Haarlem en Amsterdam, naast het luidruchtige verkeersknooppunt Rottepolderplein en onder het vliegverkeer van en naar Schiphol. In 2019 nam het Amerikaanse bedrijf, met de poëtische naam CyrusOne, er zijn intrek. Elke keer als ik het gebouw zie liggen, probeer ik vat te krijgen op die wonderlijke combinatie van blokkendoosachtige architectuur en het complexe dataverkeer dat binnenin plaatsvindt. Afgelopen zomer, toen ik er weer eens langsfietste, kon ik mijn nieuwsgierigheid niet langer bedwingen en verliet het fietspad om het pand van dichtbij te bekijken. 

Een groot bord geeft aan dat ik het bedrijventerrein PolanenPark betreedt. Nee, de tweede hoofdletter P in de naam is geen fout. Want zo spel je bedrijfsnamen tegenwoordig, als je iets moderns, iets innovatiefs kenbaar wil maken. Dus rem ik af, pak mijn telefoon en google de naam. Direct volgen ronkende zinnen. Het bedrijvenpark blijkt ‘circulair’ te zijn en heeft ‘een focus op biodiversiteit en innovatie’. Hier wordt gepoogd ‘een bloeiend digitaal ecosysteem mogelijk te maken, zonder negatieve gevolgen voor het milieu, door middel van concurrerende en duurzame digitale infrastructuur’. De gevestigde bedrijven dragen bij aan een ‘Werklandschap van de Toekomst’. Rondfietsend zie je panden met even cryptische aanduidingen, zoals het bedrijf Itsme dat als subtitel draagt ‘making you succeed’. Een ander bedrijf heet Toekomstgroep en heeft een vergelijkbaar credo: ‘Het fundament voor morgen’.

Maar ik kom natuurlijk voor CyrusOne. 

Ik zet mijn fiets tegen een lantaarnpaal, vlakbij een wit bestelbusje. Het staat geparkeerd naast een vers gegraven kuil waarin een paar vrolijk gekleurde draden uit het zand omhoogsteken. Voor de broodnodige beeldvorming, zo aan het begin van mijn onderzoek, google ik eerst maar even de naam van de datagigant. En, ja hoor, ook hier zijn weer van die ronkende zinnen te lezen: ‘Building and operating world-class datacenters for your digital future’. En dan zie ik, zoals de laatste tijd steeds vaker het geval is, dat de antwoorden die ik op mijn scherm lees via Google AI zijn gegenereerd. Nee, nauwelijks hoef je tegenwoordig nog af te reizen naar afzonderlijke websites want AI doet het zoekwerk voor je. Binnen een vloek en een zucht liggen de antwoorden voor je klaar, netjes ingepakt en met een strik eromheen.

Ik loop langs het hoge hek van CyrusOne. Dit is een aangrijpende plek. Op allerlei manieren proberen ze je hier duidelijk te maken: stap op je fiets en verlaat dit gebied. Op regelmatige afstanden hangen aan het hek identieke waarschuwingsborden met bovenaan de welbekende kreet: ‘Verboden toegang voor onbevoegden. Art.461 Wetb.v.Strafr.’ Eronder een afkorting: ‘CCTV’. Ach, nu ik dan toch bezig ben, zoek ik dat ook meteen maar even op. En wederom is het Google AI die het antwoord geeft: ‘Closed Circuit Television’. Kortom, ik word in de gaten gehouden. Tenslotte, in kleinere letters, blaft een laatste, alarmerende zin: ‘Afbeeldingen worden gecontroleerd met het oog op misdaadpreventie en openbare veiligheid’. 

Tja. 

Tegen de stroom in duw ik mezelf verder langs het hek en gluur door de spijlen naar binnen. Rondom het hoofdgebouw wordt nog volop gebouwd. Zijn ze alweer aan het uitbreiden? En dan hoor ik dat de schoenendoos geluid maakt. Het is een zacht, diep, monotoon, zoemend gebrom. Ik vermoed dat het afkomstig is van de tientallen reusachtige, buisachtige machines die in een ritmisch patroon tegen het hoofdgebouw staan aangedrukt. Ik kan de functie ervan niet goed plaatsen, maar Google AI raadt mijn gedachten al. Het blijkt te gaan om koeltorens die nodig zijn om al die chips, processoren, servers, batterijen, noem maar op, koel te houden. Want voor het verwerken van data is elektriciteit nodig, veel elektriciteit, en bij elektriciteit komt warmte vrij. Meer specifiek moet het geluid afkomstig zijn van de talloze ventilatoren en compressoren die in de koeltorens verborgen zitten. Wat een moeite wordt hier gedaan om onze datadorst te lessen! Ik voel bewondering, maar tegelijk ook weerzin, want de stormachtige ontwikkeling van AI ervaar ik ook als een soort onttovering. Ik heb het internet altijd gezien als een groot kennisdomein waarin je eindeloos kan grasduinen en waarin je, gaandeweg, interessante bijvangsten doet die je op nieuwe sporen zetten. Maar nu AI alles kant-en-klaar op je bordje neerlegt, hoef je nauwelijks nog te zoeken. De antwoorden vallen je toe, geholpen door een techniek die onvermoeibaar is, permanent beschikbaar en die je uiterst beleefd en met een immer positief gemoed bejegent. En, hoewel ik het natuurlijk wel weet, dringt het nu pas echt tot me door: met AI heb je niet langer concrete mensen nodig voor het beantwoorden van je vragen. 

Van de weeromstuit schiet een dierbare jeugdherinnering omhoog. Een wiskundeles, gegeven door de strenge maar eigenlijk zo lieve meneer B.. Haarscherp zie ik voor me hoe hij het schoolbord met een natte spons langzaam schoonveegde. Ademloos keken we toe, hoe hij de zon minutenlang de kans gaf om de laatste vochtplekken op het bord te laten verdampen. Pas dan begon hij met de uitwerking van het wiskundige bewijs. In zijn sierlijke handschrift schreef hij met het witte krijt stap voor stap de bewijsvoering op het pikzwarte bord. Ik heb geen idee meer wat hij wilde bewijzen. Maar het maakt ook niet uit. Wat ik me herinner is zijn aandacht, zijn intentie, zijn liefde voor de schoonheid van het vak. In het doodstille lokaal volgden we zijn door en door logische betoog en schreven mee in onze schriften. Sluimerend, halfbewust ervaarden we dat er dingen in het leven zijn die altijd geldig zijn en bewijsbaar. Dat de aardse werkelijkheid grillig is, maar de wiskunde eeuwig en in zichzelf besloten. Het hoogtepunt van zijn bewijsvoeringen volgde altijd op het eind. Dan schreef hij rechtsonder op het bord een afkorting: q.e.d.. Quot erat demonstrantum. Of: Dat wat bewezen moest worden. Meneer B. deed voor, als wiskundige, als docent, maar vooral: als mens.

Ik loop een stuk verder, naar de rand van het terrein Van CyrusOne, dat eindigt bij het water van de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder. Daar draai ik rondjes, want ik wil vat krijgen op die flarden van zinnen die maar door me heenspoken en aan de oppervlakte willen komen. Hoe ging dat citaat ook alweer? En wie schreef het? Uiteindelijk capituleer ik en pak voor de zoveelste keer mijn telefoon. Een paar woorden hoef ik slechts in te voeren en dan levert Google AI de exacte data. Het gaat om zinnen van de dichter en toneelschrijver T.S. Eliot, afkomstig uit het theaterstuk The Rock dat in 1934 in Londen in première ging: 

Where is the wisdom we have lost in knowledge?

Where is the knowledge we have lost in information?

Tevreden met deze diepe woorden besluit ik om de brede groenstrook tussen de hekken van CyrusOne en de Ringvaart op te lopen, om de achterzijde van het bedrijf te kunnen observeren. Maar vanuit een bouwkeet kijkt een geel fluorescerend jasje nors in mijn richting. Laat ik verstandig zijn en een confrontatie vermijden. Dus maak ik rechtsomkeert en loop terug in de richting van mijn fiets. Daar, bij het witte bestelbusje, blijkt inmiddels een man aan het werk te zijn. Hij staat in de kuil en merkt me op. Reflexmatig steek ik mijn hand omhoog. Hij lacht ontwapenend, zwaait terug en wenkt me. Vreemd. Hij houdt een stuk elektradraad in zijn hand, langer dan een meter zal het niet zijn. Het is een absurd tafereel. Aan de ene kant staat daar dat gigantische, zoemende datacentrum en hier naast me deze man, met dat futiele stukje draad in zijn hand. Ik schiet spontaan in de lach. Hij lijkt me te begrijpen, want hij schiet ook in de lach, terwijl hij met de elektradraad in de richting van CyrusOne wappert. Het ijs is gebroken en ik vraag wat hij aan het doen is. Maar hij verstaat me niet, ook niet als ik op andere talen overschakel. Waar zou hij vandaan komen? De nummerplaat van zijn busje kan ik niet plaatsen. Ergens uit Oost-Europa? Een arbeidsmigrant? Nogmaals wenkt hij me, klimt de kuil uit en wijst naar een thermoskan die achter in zijn busje staat. Of ik koffie wil, zo legt hij uit met zijn lichaamstaal … nou graag … deze plek kan wel wat vrolijkheid en gastvrijheid gebruiken …

En zo zitten we even later samen op de rand van de kuil, tegenover elkaar, met de voeten naar beneden, hangend in het zand. De sfeer is ineens ontspannen en gezellig, terwijl we maar een beetje brabbelen, op deze Toren van Babel. 

En dan gebeurt het. 

Hij kijkt langs me heen, in de verte en ik zie dat de lach om zijn mond bevriest. Ik draai me om. Vanuit de richting van de Ringvaart sjokt een ruiter te paard in onze richting. Hier? Op deze plek? Ik onderdruk mijn verbazing en observeer. Het dier heeft een vaalkleurige vacht. Steeds luider klikklakken de hoeven, het zal niet lang meer duren tot ze er zijn. Ik kan de ruiter nu goed zien. Hij oogt mysterieus. Zijn ogen verdwijnen onder de klep van de pet en over zijn gezicht is, tot boven de neus, een zwarte sjaal getrokken. Als ze bijna langszij zijn, maant de ruiter het paard tot stilstand en zwijgen de hoeven. In de stilte die ontstaat lijkt het diepe gezoem van de koeltorens in kracht toe te nemen. En als de ruiter aanstalten maakt om af te stappen, wordt de sfeer lichtelijk onheilspellend. Even moet ik denken aan die vier angstaanjagende paarden die figureren in de Apocalyps. Maar de ruiter bedenkt zich, nestelt zich weer op het zadel en spoort het paard aan door te lopen. Langzaam. Tergend langzaam. We blijven kijken, tot het moment waarop ze de bocht nemen en achter het gebouw van CyrusOne verdwijnen.

Een tijdje zwijgen we nog en nippen aan de koffie. Dan doorbreekt de man, weer glimlachend, de stilte en pakt een zak met koeken. Ik lees het etiket. Stroopwafels van de HEMA. Gaufres hollandaises. Tien stuks.

Als inwoner van Haarlem loop ik regelmatig rondjes door het prachtige Teylers Museum. Lekker losjes dwalen door de zalen, langs vitrines met fossielen, stenen en natuurkundige instrumenten, niet specifiek op zoek naar iets in het bijzonder. Toch is er altijd wel iets nieuws te ontdekken, zoals aan het begin van dit jaar. Ik stopte bij een landschapsschilderij, ongeveer zestig bij tachtig centimeter groot. Vaag kende ik het wel, maar nooit keek ik er nauwkeurig naar. Het bleek een werk te zijn van een voor mij onbekende schilder, Johannes Warnardus Bilders (1811-1890). Een weelderig landschap, met op de voorgrond monumentale eiken aan de oever van een beek. Een uiterst romantisch tafereel. Het was met name de titel die me deed opveren: Wodanseiken aan de beek in Wolfheze … ach ja … die geheimzinnige wodanseiken waarvan ik me al jaren voorneem ze eens een keer op te zoeken. Dit jaar maar eens écht een keer doen … 

Ik liep verder en mijmerde nog wat door over de wodanseiken. En toen borrelde een jeugdherinnering op. De lagere school. Af en toe kwam het hoofd van de school langs. Een indrukwekkende, strenge man waarvan we wisten dat hij meesterverteller was, vooral van verhalen over de geschiedenis. We hingen aan zijn lippen, als hij fluisterzacht sprak of juist met donderende stem. Hij gooide brandende lucifers in het dorre stro van het verleden. Op een keer vertelde hij over Wodan, die Germaanse oppergod van wijsheid, oorlog en dood. De inhoud van zijn verhaal weet ik niet meer, maar wel de tekening die hij tijdens het vertellen op het bord schetste, losjes maar treffend. Ik zie zijn interpretatie van Wodan nog voor me, als een soort Sinterklaas zonder mijter, met aan zijn voeten een hond en op elke schouder een grote, zwarte vogel. 

In het museumcafé, onder het genot van een cappuccino, meteen maar even mijn geheugen gecheckt, wat tegenwoordig zó is gedaan, met dat internet binnen handbereik. En inderdaad: mijn herinneringsbeeld klopte aardig met de afbeeldingen die ik aantrof. Wel moet de hond een wolf zijn geweest, dat symbool van kracht, moed en trouw. En de vogels waren waarschijnlijk raven, boodschappers tussen hemel en aarde. Ja, ademloos waren we, van zijn levende woorden, zijn rake tekeningen. Kortom, daar in het museumcafé werden de wodanseiken definitief in me geplant. Het was alleen nog maar wachten op het goede moment om af te reizen naar Wolfheze. Een paar maanden later was het zover, toen B. voorstelde een voorjaarswandeling te gaan maken. Direct stelde ik voor om naar de wodanseiken te gaan en zonder nadenken stemde hij in. Logisch, want voor gewone eiken reis je niet af, maar voor zoiets exotisch als wodanseiken natuurlijk wel!

We troffen elkaar bij het stationnetje van Wolfheze, gelegen op de zuidelijke Veluwezoom. We vonden een rondwandeling met blauwe paaltjes die ons naar de plek zou leiden. Binnen een half uur waren we er. Een bankje markeerde de plek. Achter een houten hek pronkten een aantal kromgegroeide, diepgegroefde, eeuwenoude zomereiken. Hier ergens moet Bilders zijn schilderij hebben gemaakt, hoewel de plek niet precies is te traceren, ook omdat het landschap in de tussentijd flink veranderd is. Op het bankje vertel ik aan B. over het schilderij dat ik in het Teylers Museum zag en wat ik van de schilder weet. Bilders ontdekte het gebied rond Wolfheze in 1841 en raakte er direct door gefascineerd. Hij ging zelfs in de buurt wonen, in het nabijgelegen Oosterbeek. Daar ontstond, vooral door zijn invloed, een kunstenaarskolonie (de Oosterbeekse School), met namen als Anton Mauve en Willem Maris. Zij trokken naar buiten met hun schilderkisten en portretteerden het plattelandsleven, het glooiende landschap, de beek … en de eiken, waarvoor Bilders zelf de naam wodanseiken verzon. Op internet circuleert een prachtig verhaal over hem. Hij hield ceremoniële rituelen bij de beek, gekleed als druïde. Er wordt gezegd dat hij de aanwezigen doopte met water uit de beek en de zegen uitsprak in de naam van Wodan. Feit of fictie? Hoe dan ook, het verhaal is te lekker om te negeren, en ik acht het ook niet onwaarschijnlijk. Want als je je rationele brein even opzijzet, dan voel je dat deze plek bijzonder is. Veel van de ingrediënten, die mensen vroeger op het spoor zetten van ‘heilige’ plekken, zijn er aanwezig: water, heuvels, oeroude bomen. 

We lopen verder langs de blauwe paaltjes. En dan blijkt dat niet alleen de eiken fascineren, maar het hele omringende gebied. Op meerdere plekken zijn er grafheuvels te zien, meer dan drieduizend jaar geleden opgeworpen, in de bronstijd. Dit is een streek waar mensen altijd naar toe zijn getrokken, waar ze handelswegen aanlegden en waar ze hun doden begroeven. De menselijke geschiedenis hier is oeroud, wat het makkelijker maakt om het intense geruis van die andere weg, de A50, dwars door het gebied aangelegd, te accepteren. 

Een paar dagen later keer ik terug naar het Teylers Museum, om nog eens naar het schilderij te kijken. Maar het is vreemd: het hangt er niet meer. Als ik via email een vraag hierover aan het museum stel, krijg ik te horen dat het schilderij vanwege een tentoonstelling tijdelijk van de zaal is verwijderd. Als pleister op de wonde krijg ik een genereus aanbod om in het depot van het museum te komen kijken. Een paar dagen later ga ik via de achteringang naar binnen. Ik voel me een beetje een vip als speciaal voor mij de dikke deur van het depot wordt opengeschoven. Binnen rolt de medewerkster één van de zware schilderijenrekken opzij … ja … daar is het, nu niet hoog aan de wand hangend, maar bijna staand op de vloer. Spontaan zak ik door mijn knieën, net als de medewerkster. En zo zitten we daar te turen, dicht op de huid van het schilderij. We zien hoe vakkundig het is gemaakt, hoe precies de eiken zijn geschilderd. En dan zie ik een detail wat ik me niet herinner van de zaal. Bilders heeft twee mensjes geschilderd, zo te zien een vrouw en een kind, zittend op de schuine oever van de beek. En ineens verandert het perspectief van het schilderij en worden de bomen groter. Het is een bekend schilderkundig trucje, zoals Pieter Saenredam dat in de zeventiende eeuw al toepaste, om zijn kerkinterieurs groter en imposanter te laten lijken. Oftewel: alleen ogenschijnlijk schildert Bilders naar de waarneming. Eigenlijk symboliseert hij en zegt: de natuur is groter dan de mens, is meer dan wat je ziet, meer dan de concrete bomen, de beek, de wolken. Voor hem was de natuur een verhaal dat de verbeelding aan de macht brengt en waarin je zelfs de aanwezigheid van een oude Germaanse oppergod kan vermoeden. Toegegeven, de visie van Bilders is uiterst romantisch van aard en draagt het risico in zich kitschkunst tot gevolg te hebben. En dat is iets waar onze hedendaagse, rationele ogen slecht tegen bestand zijn. Wij willen vooral nuchter zijn, objectief, causaal-analytisch. Maar daardoor zijn we ook afstandelijker geworden, minder verbonden met die natuur. Ik begrijp die Bilders wel en bewonder zijn schilderij, dat inmiddels een ijkpunt is binnen mijn dwaaltochtjes door het Teylers Museum.

De radio stond aan. Het nieuws. Deprimerende berichten. Maar er veerde ook iets vrolijks op. Op Texel was een extreem zeldzame eend gesignaleerd, welgeteld één exemplaar: een brileider. Ongelooflijk! Direct maar even mijn vogelgidsen geraadpleegd. Slechts één (van de vijf) noemt de brileider, een beetje terloops en zonder afbeelding erbij. Logisch is dat wel, de vogels leven immers ver weg, in ijskoude streken. Het grootste deel van het jaar verblijven ze op de Beringzee, tijdens de broedperiode in Noordoost-Siberië en Noordwest-Alaska. Met andere woorden, het gaat hier om een unieke dwaalgast die niet eerder in Nederland is gesignaleerd. En iedereen met een beetje vogelhart wil zo’n dier dan natuurlijk zien. Want al die plaatjes op internet zijn wel mooi, maar uiteindelijk toch een schamel surrogaat voor de werkelijkheid. De eigen waarneming beklijft het meest. Op dus naar de meest vogelrijke gemeente van Nederland! Het liefst was ik direct afgereisd, maar ik zag op tegen de weekenddrukte. De eerstvolgende maandag dan maar, wat wel een beetje link was. Want in de tussentijd zou hij zomaar gevlogen kunnen zijn …

Maandagochtend vroeg, het is nog donker, surf ik naar de prachtige website www.waarneming.nl, het ultieme platform waar natuurwaarnemingen samenkomen. Natuurlijk is het een illusie om te denken dat er nu al meldingen over de brileider op zouden staan. Toch, betrekkelijk vroeg, om 8.58 uur, staat de eerste registratie al online. Plek van waarneming, net als de week ervoor: de Waddenzee ter hoogte van het dorpje Oosterend. Dus waag ik de gok. Op weg! 

Lichtelijk gehaast fiets ik naar het station, door de mistige stad. Ook vanuit de trein richting Den Helder valt niet veel te zien, al dagenlang is de wereld door en door grijs. De overtocht is even kleurloos, de contouren van de Texelse kustlijn onthullen zich pas laat. Als ik iemand hoor zeggen dat het vandaag Blue Monday is, zakt mijn moed een beetje richting schoenen. Nee, dit is niet echt het weertype om vogels te spotten. Ben ik bezig met een kansloze missie? Mijn onzekerheid groeit verder als ik medereizigers zie, zwaar bewapend met van die turboverrekijkers met lange lenzen (‘telescopen’). Ja, bedenk ik, mijn verrekijker is een prachtding van een topmerk, maar waarschijnlijk toch te zwak om de brileider tussen de golven van de Waddenzee goed te kunnen waarnemen. Ik troost mezelf met de gedachte dat de brileider, net zoals de verwante, algemeen voorkomende ‘gewone’ eider, een grote eend is. En hoop doet leven, want als ik voor de zoveelste keer op waarneming.nl kijk, zie ik dat er nieuwe registraties zijn. 

Op de boot heb ik nog tijd om meer te lezen over de brileider, die de Latijnse naam Somateria fischeri draagt. Wat is dit een bonte vogel! De foto’s knallen van mijn telefoonschermpje. Zonder twijfel is de tekening op de kop van het mannetje het meest kenmerkend voor deze soort. Vooral opvallend is de grote, ronde, witte oogvlek waar, zo lijkt het, met eyeliner een zwarte rand omheen is getrokken. De naam brileider is hiervan afgeleid want, inderdaad, vanuit de verte lijkt het of de vogel een reusachtige bril met zwart montuur draagt. Ook fraai zijn de unieke olijfgroene en olijfbruine kleuren op de kop. En ik stuit op meer interessante weetjes. Pas in 1995 is ontdekt waar de dieren overwinteren. Massaal klitten ze samen op de Beringzee, waar ze met de duizenden zwempoten wakken in stand houden zodat ze kunnen duiken naar kokkels, mossels, krabben, zeesterren (die ze als geheel doorslikken). Trouwens, de omvang van de totale populatie (peiljaar 2020) ligt rond de vierhonderdduizend vogels en dit aantal gaat achteruit. Daarom staat de brileider als ‘gevoelig’ geclassificeerd op de rode lijst. Maar dit gegeven laat ik langs me heenglijden, want deze Blue Monday is toch al zo … blue … nou ja … grey … 

Met veel kabaal stroomt de boot leeg. Direct verlaat ik de Pontweg en sla rechtsaf, in oostelijke richting, naar Het Horntje. Daar fiets ik de Waddendijk op om buitendijks verder te gaan. Wat een heerlijk landschap is dit toch! Ik voel ontspanning en zet de vaart erin, met de wind in de rug. De zee is eindeloos weids, het zand van de kustlijn geeft het grijze landschap een subtiel oplichtende, gelige kleur. Bij Oudeschild moet ik even de dijk af, om de haven te ronden, maar daarna klim ik er direct weer op, om de Waddenzee in beeld te blijven houden. Ter hoogte van Oosterend staat een rij geparkeerde auto’s en er loopt een man te zeulen met zijn telescoop. Dit moet de hotspot zijn en, ja hoor, een paar honderd meter verderop klit op de dijk een groep vogelaars samen. Ik parkeer mijn fiets en nestel me tussen de outdoorkleding, de luxe camera’s en de tientallen professionele telescopen. Hier op de dijk staat voor tienduizenden euro’s aan materiaal uitgestald. Als ik de groep nauwkeuriger inventariseer, blijkt dat ik de enige ben zónder zo’n telescoop en dat voelt wel een beetje amateuristisch aan. Even heb je toch het idee dat je er niet helemaal bijhoort. 

Maar ik laat me niet kisten.

Onafgebroken tuurt de groep over de nog steeds mistige Waddenzee. Er zijn veel vogels te zien, vooral groepen gewone eiders. Maar, helaas, Zijne Koninklijke Zeldzaamheid geeft zich niet bloot. Ja, beste brileider, waar ben je? Ik luister naar de gesprekjes om me heen, want ik heb tips nodig, vogelnieuws, brileidernieuws. Fascinerend is dat trouwens, hoe groepen vogelaars functioneren. Je komt ad hoc samen maar voelt toch verbondenheid vanwege het gemeenschappelijke doel. Vogelaars zijn aardig, opgeruimd, positief, vredig (op een paar fanatiekelingen na die door roeien en ruiten gaan voor hun ornithologische bucketlist). Ze verwonderen en bewonderen, in een rustige, gefocuste sfeer. Vogels kijken is een goedmoedige vorm van jagen waarbij het uiteindelijk gaat om dat Ene Moment, dat altijd wel komt, vroeg of laat. Dan draaien de telescopen gebroederlijk in één richting en klinken er korte, aanvullende, voor buitenstaanders vage zinnetjes. Zoals: kijk rechts van die witte vlek op het water. Of: ga naar links vanaf de derde stok die uit het water steekt, voorbij de overhangende takken.

Maar hier op de waddendijk is dat Ene Moment nog niet aangebroken. Toch hangt er wel iets in de lucht. De vrouw die naast me staat roept bezwerend: ‘Vanochtend is ie gezien!’. Ze kijkt naar mijn verrekijker, of, beter gezegd, naar mijn afwezige telescoop en wenkt me. Ik mag door de hare kijken! En ik zie eiders, verbluffend gedetailleerd, maar nog steeds niet die inmiddels legendarische brileider. De vrouw steekt een hart onder mijn riem: ‘Jij gaat hem ook zien, echt waar!’. Ik hoop het van harte, want ik sta hier al bijna een uur en de kou trekt mijn botten in. Het zal me toch niet gaan gebeuren dat ik voor niets hierheen ben gereisd!

Er klinkt een kreetje. Loos alarm. Even zou je al die, op zich net zo fraaie, gewone eiders even weg willen sturen, zodat Die Ene overblijft. Maar naar vogels kijken is ook oefening in geduld, dat weet iedereen hier. Daarom blijven de telescopen onvermoeibaar heen en weer bewegen. Om het vacuüm te vullen zijn er korte gesprekjes. Iemand beweert dat de brileider door een storm richting Texel is geduwd. Of misschien is de eend wel een eigenwijze sukkel, zegt een ander. Of een loser, vult iemand lachend aan. En de stilte daalt weer in, tot, minuten later, een euforische siddering door de groep golft. Je hoort het aan de klank en het volume: dit is geen gewone siddering. ‘Daar is ie!’, roept een man uit. Kort daarna heeft de vrouw naast me hem ook in beeld. Ze mompelt tevreden en wenkt me. Weer mag ik gebruik maken van haar telescoop. Ja, daar is hij. Ten langen leste. Onmiskenbaar. Die bril. Het zwarte montuur. Meer hoef je niet te zien, alleen deze details zijn al genoeg. Dit is de brileider en niemand anders. En dan verdwijnt hij achter de golven en keert niet meer terug. Misschien duurde het maar zes, zeven seconden, maar het voelde als een bijna sacraal moment. Even werd de sluier opgelicht en verdween voor een paar tellen de kloof tussen subject en object. Als bewijsmateriaal meteen maar even een foto gemaakt van de foto die mijn buurvrouw maakte met haar supercamera. De zoektocht is klaar. Dank voor je aanwezigheid, bonte, exotische, verdwaalde vogel. Het ga je goed!

Nagekomen bericht: op 15 maart 2026 is de brileider overleden in het opvangcentrum van Ecomare (Texel).

Zal ik nog even naar binnengaan? Ik sta voor een filiaal van Blokker in mijn woonplaats Haarlem. Vanwege het faillissement zou het zomaar de laatste kans kunnen zijn om de winkel nog een keer te bezoeken. Het raam schreeuwt dat de voorraad weg moet en dat er flinke kortingen zijn … en ik sta binnen.

Ruim een eeuw bestaat de winkelketen. In 1896, in Hoorn, openden de gebroeders Blokker De Goedkoope IJzer en Houtwinkel. Uiteindelijk kwamen er honderden winkels, elke stad of elk dorp van belang had wel een vestiging. In de loop van de tijd begon het bedrijf zich succesvol te richten op de massamarkt inclusief de bijbehorende, lage prijzen. Maar sinds de jaren tien van deze eeuw ontstonden problemen. Er werd verlies gedraaid, de winkel omarmde het internet te laat en de concurrentie was moordend. De eerste winkels werden gesloten. Financiële injecties volgden, uitstel van betaling. Uiteindelijk volgde het langverwachte faillissement, hoewel berichten over een doorstart van veertig winkels inmiddels ook weer opduiken. Hoe dan ook, kijkend naar mijn filiaal, is de geest overduidelijk uit de fles. 

Ik loop langs de schappen en kijk naar de producten. Wat een wonderlijke namen kunnen die toch hebben! Uit hun context gehaald lijkt het soms om pure poëzie te gaan. Vooral de langere breinamen fascineren. De mooiste voorbeelden die ik tegenkom noteer ik mijn notitieboekje. Douchegordijnstang. Zuignaphaakjes. Wegwerpspuitzakken. Stoomgenerator. Luchtbevochtiger. Heteluchtfriteuse. Gourmetraclettestel. Inductiebodem. Decoratiespuit. Slacentrifuge. Strijkplankovertrek. Tabletvergruizer. Bloedglucosemeter. Medicijncassette. Bagageweegschaal. Koolmonoxidemelder. Huishoudhandschoenen. Martiniglazen. Mojitoglazen. Correctievloeistof. Stofzuigerzakken. Mijn favoriet, bestaande uit maar liefst zes lettergrepen en drieëntwintig letters, is: vloerwisserdweilsysteem.

Ik meander verder door de winkel, elke laan wil ik nog een keer belopen. In het hart van de winkel overvalt me een lichte vorm van weemoed. Het opheffen van een merknaam die door meerdere generaties gekend wordt, is niet zomaar iets. Blokker maakt deel uit van het collectieve winkelgeheugen. Als jongetje al werd ik erop uitgestuurd, met een handjevol munten in mijn broekzak. Ik herinner me nog dat ik wasknijpers moest kopen, en ook een keer een afwasborstel. Blokker was laagdrempelig, voor de gewone man, dus ook voor het milieu waarin ik opgroeide. Daarom heb ik altijd een zwak gehouden voor de winkel. 

Toch is dit voor mij niet het belangrijkste punt waarom ik Blokker zo waardeer. De winkel was namelijk ook een bron van humor. Dat zit zo. Op verjaardagen, lang geleden, toen televisie en smartphone nog niet hun aandacht opeisten, werden in de kring verhalen verteld. Die gingen over niets in het bijzonder, over het dagelijkse leven. Maar de manier waarop ze werden gebracht, de spanning erin, de ironie, uitvergroot door die charmante Amsterdamse vertelkunst, zorgden ervoor dat onze oren gespitst waren. Ik hoor de verhalen van ome Dirk nog, maar vooral die van tante Truus. Zij was de grootste rasvertelster, de hoofdact van de avond, vooral als de jenever (voor de mannen) en advocaatjes (voor de vrouwen) hun werk hadden gedaan. Dan zag ze haar kans schoon en nam het woord. Direct viel de kamer stil. En dan volgde een langzaam opgebouwd verhaal waarin Blokker vaak de hoofdrol speelde want altijd moest er daar wel iets geruild worden of teruggebracht. Rode draad was steevast de stofzuiger die, met uitgerold snoer, ergens een gangpad blokkeerde. Want Blokker was niet alleen goedkoop, maar ook proper. De beschrijving van die stofzuiger en de dialogen tijdens het ruilen van de aankoop, leverden prachtige verhalen op. We lagen letterlijk dubbel van het lachen.

Ik heb alle gangpaden van het Haarlemse filiaal doorkruist en loop naar de uitgang. Vaarwel, beste winkel. Misschien maak je nog een doorstart. Wie weet. Zal ik toch nog iets kopen, als herinnering? Een mes of zo. Altijd handig. Een opbergdoosje. Of vuilniszakken. Maar ik kan mezelf niet overtuigen. Toch, als ik het pand bijna uitloop, valt mijn oog op een merkwaardig ogend object. Mijn hand wordt er onweerstaanbaar naar toegetrokken. Het is een soort beeldje of, hoe zal ik het zeggen … tja … wat is het eigenlijk? Ik lees het kaartje dat eraan vastzit: ‘Labrador in mand’. 

Labrador in mand? Ja, het staat er echt!

Het is een zinloos product, dat zie je zo, ongetwijfeld met een zeecontainer vervoerd vanuit een lagelonenland. Toch voel ik er direct een soort compassie voor. Want waar ga je heen, labrador-in-mand, als Blokker definitief dichtgaat, en je onverhoopt niet bent verkocht? Misschien eindig je wel in een laadbak of ga je naar een nieuwe investeerder … ondertussen zie ik dat de rij bij de kassa is verdwenen. Met een snelle beweging pak ik mijn labrador-in-mand en loop gehaast naar de kassa. Daar schuif ik haar over de balie, in de richting van de verkoopster. Ik voel me een beetje gegeneerd met mijn kitschdingetje. Maar zonder blikken of blozen pakt ze mijn hond met heel veel zorg in, beschermd door een lap noppenfolie. Met een dubbel gevoel verlaat ik de winkel. Wat heb ik nu eigenlijk gekocht? Meestal reken ik mezelf tot de groep van bewuste consumenten, maar nu heb ik binnen een paar tellen met mijn reptielenbrein een beslissing genomen en een eendagsvlieg gekocht. Buiten laat ik mijn labrador-in-mand voorzichtig in de fietstas glijden. Onderweg naar huis probeer ik mijn aankoop te legitimeren, ondersteund door een flinke dosis cognitieve dissonantie. Nee, dit is niet zomaar een aankoop, dit is een serieus herdenkingsobject voor een winkel die ik levenslang ken!

Thuis pak ik mijn object uit. Nog steeds kan ik het niet goed thuisbrengen. Met welk doel is het gemaakt? Ik inspecteer het label voor aanvullende informatie en word verwezen naar de website van Blokker, die blijkbaar nog gewoon in de lucht is. Ik google op mijn labrador-in-mand en vind de productspecificaties. Merk: Blokker. Het gaat dus om een eigen merk! Het artikelnummer is 0017097. Mooi is dat ik via het etiket een voor mij nieuwe afkorting leer kennen, namelijk EAN. Even opgezocht natuurlijk. De letters staan voor European Article Numbering, een systeem waarmee je een product kunt identificeren. Dat is wel zo handig, lijkt me, als je het wilt traceren of als er iets mis mee is. De EAN van mijn labrador-in-mand is 8718827387120. En er is meer info. De kleur is geclassificeerd als ‘multikleur’. Materiaal: glas … vandaar natuurlijk die noppenfolie! Type afwerking: Funbal. Ook dat zegt me niets, maar als ik een paar keer doorklik lees ik dat een ‘funbal’ voor in de kerstboom is en eindelijk valt het kwartje: ik heb een kerstbal gekocht! Zo omschrijft Blokker het: ‘Voeg een moderne twist toe aan je kerstboom met de bijzondere en gekke Funballen van Blokker! Deze schattige kerstartikelen creëren een lieflijke sfeer in huis. Ze zijn een perfecte kerstdecoratie voor klanten die houden van een boom met net even wat extra’s. Hang de Funballen op strategische plekken in je kerstboom om ze extra in het oog te laten springen. Mix ze met traditionele kerstballen voor een trendy en unieke look.’

Direct heb ik de daad bij het woord gevoegd en mijn labrador-in-mand op een strategische plek in de boom gehangen. Als ik ervoor sta, en mijn ogen langs de ballen en snuisterijen laat glijden, en zie hoe mijn labrador-in-mand daar tussenhangt, is het net alsof ik in mijn jeugd stap en tante Truus weer even zie. Ze stapt een filiaal van Blokker binnen en struikelt bijna over het felgekleurde snoer van een stofzuiger. Ze wil iets ruilen, of, beter gezegd: ze is bezig met het componeren van een nieuw hilarisch verhaal. Voor mij heeft Blokker niet alleen een commerciële doelstelling, maar is ook hofleverancier van humor, gratis en voor niets. Waar vind je tegenwoordig nog zo’n winkel?

NB: Klik hier voor een ander bont verhaal waarin (een melkopschuimer van) Blokker centraal staat.

Kijk eens naar de afbeelding boven. Het gaat om een veelvoorkomende scène in de kunstgeschiedenis, de zogenaamde annunciatie. Links zie je Maria. Van rechts nadert de (aarts)engel Gabriël, die haar laat weten dat ze een kind zal gaan dragen. Linksboven daalt vanuit de hemel een duif neer, als symbool van de heilige geest, die dit alles organiseert. Dit werk, in 1546 gemaakt door Maarten van Heemskerck (1498-1574), is onderdeel van de aan hem gewijde tentoonstelling, verspreid over twee Haarlemse musea (het Frans Hals Museum en Teylers museum) en het Stedelijk Museum Alkmaar (te zien tot en met 19 januari 2025). De annunciatie is niet alleen een fraai werk maar roept ook vragen op, over verschillen in geloofsopvattingen, over hoe je het onzichtbare verbeeldt, over hoe stof en geest zich tot elkaar verhouden.

De annunciatie was oorspronkelijk een opdracht van het drapeniers- of wolleweversgilde van de Grote Kerk (de ‘Bavo’) in Haarlem, en is heden ten dage te zien in het Frans Hals Museum. Als inwoner van Haarlem loop ik regelmatig een rondje door dit museum. Steevast sta ik dan stil bij de annunciatie, hoewel dat wel enige moeite kost. Het tafereel is namelijk geschilderd op de achterzijde van een driedelig altaarstuk en in het museum staat dat normaal open. Om de annunciatie toch zichtbaar te maken zijn de zijpanelen een klein beetje naar voren gedraaid. Als je dan Maria wilt zien, moet je jezelf achter het linkerpaneel wurmen, voor Gabriël moet je naar de andere kant lopen en daar achter het rechter zijpaneel kijken. En dat alles onder matige belichting. Maar nu, in het kader van de tentoonstelling over Maarten van Heemskerck, is het altaarstuk volledig dichtgeklapt, en is de annunciatie te zien zoals op de foto boven. Eindelijk zijn Maria en Gabriël te bewonderen in één beeld, in het volle museumlicht!

Nieuwsgierig stap ik het museum binnen. Linea recta loop ik naar de vertrouwde zaal en inderdaad, zoals beloofd: het altaarstuk is dichtgeklapt (klik hier als je het geopende paneel wilt zien). Daar zijn ze, Maria en Gabriël, verenigd. Het tafereel ontroert me en direct begin ik met het scannen van de onderdelen. Zoveel is er te zien! De engel nadert Maria van achteren. Geschrokken draait ze zich om, met neergeslagen ogen. Dat kan ik me trouwens goed voorstellen, want het gebeurt niet elke dag dat een engel contact met je zoekt. Gabriël oogt als een exotisch, androgyn, bijna menselijk wezen, met op de rug grote, bontgekleurde vogelvleugels. Heel nauwkeurig is hij (of zij?) geschilderd, dit keer niet met het meest gangbare attribuut in de hand, de lelie (symbool voor de zuiverheid en maagdelijkheid), maar met een olijftak (symbool voor vrede). Op de bidbank van Maria ligt een bijbel, opengeslagen bij de passage uit het oudtestamentische boek Jesaja (2:2-4) waarin de komst van Christus wordt voorspeld.

Naast me verschijnen een oudere man en vrouw. Het zijn toeristen, dat zie je zo. Ze spreken Engels met Amerikaans accent. De man doet een paar stappen naar voren en wijst naar de duif: ‘This is not a real pigeon. That bird is fake and brings fake news!’. Zijn spottende lach galmt door de ruimte. Als door een wesp gestoken loop ik van ze weg en draal rond in de zaal, tot ze zijn verdwenen. Dan keer ik terug naar mijn uitkijkpost waar ik merk dat, tegen wil en dank, zijn woorden nog in me doorwerken. Een nepduif die nepnieuws brengt? Tja, zo heb ik er nog nooit naar gekeken. En ik zie meer ontnuchterende details, zoals de spiegeling van Gabriël in het gepolijste marmer. Ontzettend virtuoos geschilderd, maar kan een lichaamsloos wezen zich wel spiegelen in een brok materie? Ook zie ik dat Gabriël niet engelachtig zweeft, maar met de grote voeten over het marmer loopt. En trouwens, waarom zou Maria er zó uitzien? Zou die Amerikaan dan toch een beetje gelijk hebben? Is dit allemaal effectbejag? Fraai vormgegeven edelkitsch? 

Lichtelijk verward voel ik me, in deze zaal, waar ik al zo vaak kwam. Ik ga op een bank zitten en probeer Maarten van Heemskerck te visualiseren. Ik positioneer hem voor een groot, nog onbeschilderd paneel. Met een zwart krijtje probeert hij de eerste schetsen van de annunciatie op te zetten, maar hij twijfelt, keer op keer. Want hoe verbeeld je iets ongrijpbaars, iets bovenzinnelijks, een engel, de heilige geest? Ik begrijp dat protestantisme wel, dat aan het begin van de zestiende eeuw opkwam. Pioniers als Luther en Calvijn namen afstand van het katholieke gebruik om heiligen, apostelen, Maria, Christus af te beelden en zo te veruiterlijken. In het oudtestamentische bijbelboek Exodus (20:1-17) is de legitimering hiervan te lezen, in het tweede gebod dat Mozes van God ontving: ‘Houd er geen andere goden op na. Ik ben er immers. Maak geen afgodsbeeld; niets van wat in de hemel, op de aarde of in het water dat onder de aarde is, mag je afbeelden. Kniel voor zulke goden niet neer, vereer ze niet, want ik ben de Heer, jullie God.’ 

Zonder twijfel wist Van Heemskerck van de kritiek op het katholicisme. Toch bleef hij bij zijn geloof, ook na de heftige, ingrijpende Beeldenstorm die in 1566 door de Lage Landen raasde. In pakweg twee maanden tijd trokken woedende menigten kerken, kapellen en kloosters binnen en vernietigden beelden, schilderijen, altaren, sacramentstorens, relieken. Het pure, bijbelse woord moest voortaan centraal staan. Weg met al dat uiterlijk vertoon. Maar de Beeldenstorm omhelsde meer. Het was ook een reactie op de verschillen tussen rijk en arm, op de hiërarchie in de kerk, het machtsmisbruik, de aflaten, de kettervervolgingen en soms ging het ook om pure vernielzucht. Het is niet gedocumenteerd, maar het kan niet anders dan dat deze iconoclastische furie diepe indruk op (de achtenzestigjarige) Van Heemskerck heeft gemaakt, temeer omdat een aantal van zijn eigen werken er slachtoffer van werd.

De reformatie had ook ingrijpende invloed op zijn eigen Haarlemse Bavo, die drastisch van aanzien en stemming veranderde. In de katholieke tijd stonden er soms meer dan dertig altaren, waaronder dus ook het altaarstuk waar de annunciatie deel van uitmaakt. De geur van wierook verdween uit de ruimte. Bontgekleurde muren en pilaren werden witgeschilderd. De spirituele focus van de kerk verschoof van het oostelijk gelegen hoogaltaar naar het westelijk gelegen schip, rondom de preekstoel, waar het woord werd verkondigd. Overigens verliep de Beeldenstorm in Haarlem relatief rustig. De bestuurders van stad en kerk, waaronder Van Heemskerck zelf, wisten geweld te voorkomen door de kerk tijdelijk te sluiten en bijzondere objecten elders op te slaan. Ook het altaarstuk met de annunciatie werd verwijderd. Het kwam, na een zwerftocht via het Haarlemse Prinsenhof, het Paleis Huis ten Bosch, het Rijksmuseum en het Mauritshuis, uiteindelijk terecht in het Frans Hals Museum.

Je kunt je afvragen hoe de Beeldenstorm heeft ingewerkt op het creatieve leven van Van Heemskerck. Zeker is dat hij na de gebeurtenissen van 1566 nauwelijks nog nieuwe religieuze afbeeldingen voor kloosters en kerken maakte. Er was simpelweg geen afzetmarkt meer voor. Wel maakte hij nog een groot aantal prenten. Mogelijk is dat ook een strategische zet geweest. Een prent valt immers minder op dan een groot altaarstuk. In het kader van de tentoonstelling over Van Heemskerck is in het Teylers Museum een aantal van die prenten te zien. Ze tonen drukke taferelen van, voor mij althans, vaak onbekende verhalen, vol symboliek en stichtelijke betekenissen. Ik vond het lastig er een band mee te voelen. Maar bij een serie van acht prenten, die ogen als een stripverhaal, sloeg de vlam toch in de pan. Ze brachten me dichterbij Van Heemskerck. De prenten zijn gemaakt in 1569, drie jaar ná de Beeldenstorm, Van Heemskerck is dan 71 jaar. De titel van de serie, ‘De hervormingen van koning Josia’, refereert naar een oudtestamentisch verhaal (2 Kronieken 34). Daarin probeert Josia zijn land te zuiveren van de alom aanwezige afgoderij. Treffend komt dit naar voren in de volgende prent.  

In eerste instantie kon ik niet geloven wat ik zag. Van Heemskerck geeft een beeldenstorm weer! Het is even zoeken in de hectiek, maar je ziet hoe afgodsbeelden worden neergehaald en stukgehakt. Vaatwerk wordt uit de tempel gehaald. Aanbidders van de schijngoden worden gedood. Wat wil hij vertellen? Je zou kunnen zeggen dat hij het oudtestamentische verhaal letterlijk weergeeft, nuchter, feitelijk, zonder bijbedoelingen. Of heeft hij een boodschap? Keurt hij misschien de protestantse beeldenstorm alsnog goed, drie jaar na dato? Deze optie lijkt me onwaarschijnlijk, want Van Heemskerck zou nooit van zijn katholieke geloof vallen. Of gaat het om andere geheimtaal? Wilde hij misschien zeggen dat de vernietiging van heidense kunst terecht was, maar die van christelijke kunst, ook die van hemzelf, onterecht? De prenten lijken een verborgen protest tegen de uitwassen van de reformatie, zoals de Beeldenstorm van 1566, en zijn waarschijnlijk een stille vorm van cultuurkritiek. Steeds meer bewondering voel ik voor Van Heemskerck, hoe hij in zijn turbulente tijd wist te laveren tussen het traditionele katholicisme en de protestantse vernieuwingen.

Dezelfde dag bezoek ik ook de Bavo, waar Van Heemskerck begraven werd. Alleen een zerk met zijn naam resteert van het graf. Vlakbij is de plek waar zijn annunciatie zo’n twintig jaar in de kerk te zien is geweest. Even schiet het door me heen: wat zou het mooi zijn als Maria en Gabriël hier terug zouden keren, al was het maar voor even. Zo maken we de cirkel rond! Maar direct slik ik mijn fantasie in. Nee, een museum is toch een betere plek. Daar is het werk ontdaan van al die religieuze conflicten en is het te bewonderen als zodanig, als een puur werk met grote esthetische uitstraling. 

Een paar dagen later ga ik nog een keer terug naar het Frans Hals Museum. Ik moet mijn kans grijpen, want waarschijnlijk zal, na afloop van de tentoonstelling, het altaarstuk weer geopend worden tentoongesteld en zal ik me voor de annunciatie weer in het halfduister achter de zijpanelen moeten begeven. Als ik het museum binnenloop, schiet even weer die Amerikaan met zijn nepduif door me heen. Maar als ik de zaal betreedt en de indringende, kleurrijke schildering zie, smelt die herinnering snel weg. Wat is dit een fraai werk! Ik sta een tijdje stil en sluit mijn ogen, denk het tafereel voor me weg, als in een soort innerlijke beeldenstorm. Wat overblijft zijn bewegingen, van de schrijdende engel, de zich omdraaiende Maria, de neerdalende duif. Ergens in het midden is er een rustpunt. Ja, dit werk is een oerbeeld waarin tegengestelde werelden, die van stof en geest, van aarde en hemel, samenkomen en versmelten. Ik open mijn ogen en kijk nog een keer. Vreemd … niet eerder zag ik ze … er blijken tientallen belletjes aan de kleding van Gabriël te hangen, aan het leren schort, de mouwen. En ineens zie ik de annunciatie niet alleen, maar hóór ik haar ook …

Het is een milde, nazomerse dag. Zonnetje. Briesje. Heerlijk om dan in rustig tempo door de stad te fietsen. Ik pak de volle twee kilometer van het Amsterdamse Vondelpark en laaf me aan de ontspannen sfeer van het langzame verkeer. Maar dan moet ik, helaas, het park uit, rechtsaf de Amstelveenseweg op. De overgang is groot, want altijd is het daar druk. Na zo’n driehonderd meter voegt zich die andere drukke straat zich erbij, de Overtoom. Daarna persen beide verkeersstromen zich samen op de brug over de Kostverlorenvaart. 

Er staat een file. Een botsing op de brug. Eén van de twee auto’s staat half op het fietspad. Een handhaver dirigeert de fietsers naar de overkant van de brug, waardoor het daar volloopt. Ik voeg me in de stroom. Even staan we met z’n allen stil. Mijn oog valt op een mysterieus ogend beeld vlak naast me, geplaatst op de flank van de brug. Het verbaast me dat ik het nooit eerder heb gezien, terwijl ik door de jaren heen hier toch best vaak heb gereden. Op zich is dat, zo houd ik mezelf verontschuldigend voor, ook wel logisch, want in deze hectische flessenhals ben je vooral bezig met navigeren. Maar aan de andere kant, en dat vooral, besef je weer eens hoe halfbewust en dromerig je vaak voortbeweegt in het dagelijkse leven. 

We sukkelen de brug over en ik zie een tweede, vergelijkbaar beeld. Het dringt tot me door dat deze brug een verborgen verhaal wil vertellen. Ik parkeer mijn fiets en loop rond om meer gegevens boven water te halen. Ik maak een serie foto’s en zoek naar een titel van de beeldengroep en wie die gemaakt heeft. Maar er is niets te vinden, behalve de naam van de architect van de brug (Pieter Lodewijk Kramer), het bouwjaar (1947) en de stijl (late Amsterdamse School). 

Thuis duik ik het internet op en vind uiteindelijk meer informatie. Het blijkt te gaan om een werk van Hildo Krop (1884-1970). Tientallen jaren was hij stadsbeeldhouwer van Amsterdam en verfraaide talloos veel bruggen met zijn kunstwerken. Het uit graniet gebeitelde werk op deze brug draagt de wat cryptische titel Overhaal. En daar blijkt een mooi, oud verhaal achter te zitten! Lange tijd, vanaf de veertiende eeuw, was er op deze plek geen brug te vinden maar een dam, nodig om het lagere waterpeil buiten de stad te scheiden van dat in de stad. Schippers met handelswaar meerden hier aan, want aan de andere kant van de dam liep het water van de (in 1904 gedempte) Overtoom, richting de oude stad. Om de goederen daar te kunnen brengen stond op de dam lange tijd een ingenieuze constructie. De naam ervan was ‘overhaal’, wat een synoniem is voor ‘overtoom’: een sleephelling, schuin aflopend aan beide zijden van de dam. De schepen werden met lieren en touwen, schuivend over rolronde stammen, over de dam getrokken, aangedreven door een groot rad. En dat laatste gebeurde niet machinaal, maar door de spierkracht van sterke mannen. 

Hildo Krop symboliseert dit oude verhaal op ontroerende wijze. Want de sterke mannen die het rad bedienden vergrootte hij uit, om hun fysieke kracht weer te geven. Maar misschien wilde hij ook die eenvoudige, hardwerkende lui emanciperen en lof toezwaaien. In de negentiende eeuw verdween de overhaal en dus ook de sterke mannen. De eerste brug verscheen. 

Een paar dagen later besluit ik terug te keren naar de plek, met mijn nieuwe ogen. En dus fiets ik weer door het Vondelpark en sla rechtsaf, richting brug. Natuurlijk is het dan onvermijdelijk dat het kinderliedje naar boven komt. Want wie kent het niet?

Schuitje varen, theetje drinken

Varen we naar de Overtoom

Drinken we zoete melk met room

Zoete melk met brokken

Nee, die brug aan het eind van de Overtoom is niet zómaar een plek. Er werd gehandeld, er was een uitspanning, de mensen stonden stil om naar het overhevelen van de schepen te kijken. In tegenstelling tot nu was dit een plek waar je juist wilde verwijlen. Je dronk of at er wat, bijvoorbeeld zoete melk met brokken (waarmee waarschijnlijk broodpap werd bedoeld).

En dan is er dat laatste, vreemde zinnetje van het lied. Als kind begreep ik het al nooit:

Kindjes mogen niet jokken.

Maar er bestaat ook een alternatieve tekst:

Om tien uur slaan de klokken. 

Dat klinkt beter, minder moralistisch en begrijpelijker. Want om tien uur klonken vanuit de stad de klokken, ten teken dat de stadspoorten dicht zouden gaan. En dus moest je haast maken om thuis te komen want anders raakte je letterlijk buitengesloten!

Ik parkeer weer mijn fiets en loop naar het beeld. Losjes leun ik tegen het bootje dat Krop uit het graniet hakte. Ik concentreer me en probeer het ronkende en stinkende verkeer weg te denken. Best een klus, maar het lukt. Het wordt stil. Ik visualiseer het grote rad, die overhaal. In de verte zie ik de torens van de oude stad in de lucht prikken, aan de andere kant ligt het weidse panorama van de veenweiden. Dit is een echte grensplek. Dwars door alles heenkijkend voel je dat dit een overgangsplaats is, ook in overdrachtelijke zin. Hier ervaar je het verschil tussen, wat in het Engels zo mooi heet, space en place. Met Google Maps bij de hand zijn de coördinaten van deze space in een vloek en een zucht gevonden: 52,35786° noorderlengte en 4,85487° oosterbreedte. Maar vooral is het hier een place waar de meetbare, kwantificeerbare wereld voor even verdwijnt. Waar Chronos voor een moment plaatsmaakt voor Kairos. Waar je mensen van vroeger ziet, zoete melk drinkend, zich vergapend aan de boten die door een reuzenrad van het ene naar het andere water worden ‘overgehaald’.